EVENEMENT rond ST.-JACOB en SANTIAGO de COMPOSTELA
Op weg naar Compostela
In het uiterste noordwesten van Spanje ligt een stad die in de middeleeuwen het eindpunt vormde van een pelgrimstocht die even belangrijk was als die naar Rome of Jeruzalem. Volgens de legende is Compostela, de naam van de stad, afgeleid van Campus Stellae of ‘veld van de ster’. In de negende eeuw zou een kluizenaar op die plaats het graf ontdekt hebben van de apostel Jacobus. Daarbij kreeg hij de hulp van een ster die op miraculeuze wijze de plaats aanduidde waar zich het graf bevond. Deze legende ontstond op het moment dat het Iberische schiereiland zich trachtte te ontrukken aan de Moorse overheersing. Jacobus groeide tijdens de Reconquista uit tot nationale heilige. In dezelfde periode trok zijn graf pelgrims aan uit alle hoeken van Europa.
Om zich naar hun doel te begeven maakten de pelgrims in Spanje steeds gebruik van dezelfde weg die de naam meekreeg van ‘Camino Francés’. Ook in de rest van Europa maakten de pelgrims vaak gebruik van dezelfde routes. De pelgrimage bracht een onophoudelijke stroom mensen in beweging en heeft op die wijze de Westerse cultuur diepgaand beïnvloed.
De Leuvense Sint-Jacobskerk lag aan de ‘Niederstrasse’, die Duitse pelgrims van Keulen via Aken, Tongeren, Sint-Truiden, Tienen en Leuven naar Brussel bracht, waar ze aansluiting gaf op de route Utrecht-Parijs.
Compostela en Leuven
Talrijk zijn de verwijzingen naar de pelgrims van Compostela, die eertijds de buurt van de Sint-Jacobskerk aandeden. Zo beschikt de pastoor van Sint-Jacob nog over een stempel voor de bedevaarders. Een straat naast de kerk heet nog steeds Pelgrimstraat. Aan de ‘Blauwe Hoek’ stond eeuwenlang het Sint-Laureisgasthuis, dat in de 13de eeuw specifiek ten behoeve van de pelgrims naar Compostela opgericht werd en waarvan nog resten terug te vinden zijn in privé-tuinen.
Een historisch huis in de Brusselsestraat droeg de naam ‘De Pelgrim’. Ook in de Sint-Pieterskerk lieten de pelgrims hun sporen na. Bij opgravingen in 1953 werd in de crypte het graf van een pelgrim ontdekt, met daarin een Sint-Jacobsschelp op een stuk textiel. In een zijkapel staat het barokaltaar van de verdwenen kapel van het Sint-Laureisgasthuis en de balustrade van een andere kapel is voorzien van een pelgrimshoed met Sint-Jacobsschelp. Op de Edelheeretriptiek uit 1443 prijkt Sint-Jacob, met een pelgrimstaf met ‘kalebas’.
Restant van het Gasthuis Beeld van Sint-Jacob Kapelletje van het kerkhof
Compostela en de Sint-Jacobskerk
De kunstinventaris van de Sint-Jacobskerk telt nog enkele interessante stukken aangaande het thema Compostela:
Biechtstoel
De biechtstoel van het zuidertransept bezit vier engelen, die symbolen van de pelgrims naar Compostela bij zich hebben: hoed, staf, veldfles en broodzak.
Altaar
Het 18de-eeuwse altaar in het zuidertransept werd oorspronkelijk bekroond door een voorstelling van de patroonheilige.
Beeld
De Sint-Jacobskerk bewaart een groot eikenhouten beeld van Sint-Jacob, die een pelgrimshoed (met opgeslagen rand en Sint-Jacobsschelp) en een staf met kalebas (verdwenen) draagt (zie foto onder).
Schilderij
Pieter-Jozef Verhaeghen vervaardigde in 1765 voor het Sint-Jacobsaltaar een doek met voorstelling van ‘De Marteldood van Sint-Jacob’.
Reliekostensorium
Omstreeks 1476 vervaardigde de Leuvense edelsmid Edmond Van Hoevelde voor de Sint-Jacobskerk een verguld zilveren reliekostensorium met het opschrift ‘EVH’, het Leuvens stadswapen en op de voet drie Sint-Jacobsschelpen. Onder een gotische torenspits is Sint-Jacob afgebeeld, met zijn pelgrimsattributen. De reliekhouder werd in 1965 door de Sint-Jacobskerk in bruikleen gegeven aan het Stedelijk Museum Vander Kelen-Mertens, waar het kleinood deel uitmaakt van de permanente tentoonstelling.
Schuttersgilde
Een hele reeks kunstwerken in het depot van het Stedelijk Museum Vander Kelen-Mertens houdt de herinnering aan de schuttersgilde van Sint-Jacob levendig, waarbij symbolen van de pelgrims steeds centraal staan. Een zilveren borstplaat uit 1705 toont een Sint-Jacob te paard. Een tweede plaat uit dezelfde periode draagt de merktekens van de Leuvense edelsmid Rombaut Dauw. Ook het kostuum van de vaandeldrager van de gilde bestaat nog.
Activiteiten rond St.-Jacobskerk en Compostela
De werkgroep Sint-Jacobskerk is onder de vleugels van de Leuvense Stad en Architectuur vzw actief. De werkgroep zet naarstig zijn sensibiliseringsacties om de Sint-Jacobskerk, sinds jaar en dag vergeten, terug in het hart van de Leuvenaar te brengen, voort.
De activiteiten met als thema “bouwgeschiedenis” konden op een bijzondere belangstelling rekenen van het publiek. Honderden mensen hebben tijdens de actie “deur op een kier” hun bezoek aan de jaarmarkt op het Sint-Jacobsplein afgesloten met een blik binnen de kerk. Vier uur filmopnames registreerden de reacties, de verzuchtingen en de suggesties van de buurtbewoners.
Op 2 november 2005 verzorgde stadsgids en Sint-Jacobskenner David Mellaerts twee druk bijgewoonde rondleidingen die het boeiende verhaal van de bouwgeschiedenis van de kerk tot leven brachten. Achteraf konden de tachtig deelnemers bijpraten bij een glaasje in het geïmproviseerde Sint-Jacobscafé en zich inschrijven voor de ‘Sint-Jacobsvrienden’ kring, die dezelfde avond boven het doopvont werd gehouden.
Na de jaarwisseling is het tijd voor een nieuw thema: “De Sint-Jacobskerk: Op weg naar Compostela”.
De informatieborden aan het Sint-Jacobsplein belichten het belang van onze Sint-Jacobskerk in de route van de pelgrims van Noord-Europa op weg naar de mythische stad Santiago de Compostela. Leuven en de Sint-Jacobskerk liggen aan de ‘Niederstrasse’. Daar verzamelden pelgrims vanuit Keulen, Aken en Maastricht om hun tocht via Brussel naar Parijs aan te vatten. Stromen pelgrims deden alzo de stad Leuven aan en bezochten de kerk, gewijd aan de apostel Jacobus, die in Santiago begraven ligt. Om de pelgrims op te vangen stond ooit het Sint-Laureisgasthuis op de hoek van de Brusselsestraat en de Goudbloemstraat.
De Sint-Jacobskerk is niet enkel een bidplaats voor een parochie, maar tevens een halte voor mensen onderweg. Mensen van afwisselde herkomst en cultuur die op zoek zijn, kwamen er samen. De Sint- Jacobskerk was een plaats voor ontmoeting, voor reflectie.
Literaire avond- tentoonstelling- performance op 8 april
En ja hoor, net als de middeleeuwse pelgrims, houden de mensen vandaag weer halt bij onze Leuvense Sint-Jacobskerk om over hun ervaringen onderweg te vertellen. In samenwerking met het Vlaams Genootschap van Santiago de Compostela, organiseert de werkgroep een literaire avond over het thema ‘ontmoetingen onderweg’. Ervaren Compostela reizigers nemen deel aan twee panelgesprekken en vertellen over die toevallige samenkomsten op weg naar Compostela.
Dezelfde avond is er een tentoonstelling te zien met foto’s door pelgrims genomen. De foto’s maken deel uit van een fotowedstrijd die door het Compostelagenootschap wordt georganiseerd.
Onder de toren van de Sint-Jacobskerk is er gelegenheid tot pauze en gesprek terwijl een audiovisuele performance een bijzondere sfeer schept. Muziek speciaal gecomponeerd voor de beroemde pelgrimstocht wisselt af met voordrachten van oude reisverhalen ingesproken door radiofiguur Rik Tyrions. Projecties van verloren kunstwerken met afbeeldingen van de Heilige Jacobus of de typische Sint-Jacobsschelpen zorgen voor een aangepast kader.
Deze nieuwe activiteit rond het thema ‘Sint-Jacobskerk als pelgrimskerk’ zal doorgaan op zaterdagavond 8 april 2006.
De literaire avond begint om 20.00 uur in het parochiecentrum Ons Huis in de Goudbloemstraat in Leuven. Tijdens de pauze is er de mogelijkheid om er de fototentoonstelling te bezoeken. Inkomprijs 2,50 euro.
De audiovisuele performance is diezelfde hele avond te zien in de tuin van de scoutsokalen, onder de toren van de kerk aan het Sint-Jacobsplein.
Iedereen is van harte welkom! Robin Engels en David Mellaerts